Τι είναι το Σύνδρομο Burnout;
O όρος burnout ( επαγγελματική εξουθένωση) χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά το 1970 από τον Αμερικανό ψυχοθεραπευτή Herbert Freudenberger για να περιγράψει τα συμπτώματα ψυχικής και σωματικής εξουθένωσης των επαγγελματιών στο χώρο της ψυχικής υγείας. Βεβαίως το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν συναντάται μόνο στο χώρο των υπηρεσιών υγείας. Οποιαδήποτε εργασία μπορεί να προκαλέσει burnout ανάλογα με το υπερφορτωμένο εργασιακό πρόγραμμα, τις ώρες εργασίας, την έλλειψη αυτονομίας ή την ύπαρξη άλλων επιβαρυντικών παραγόντων. Πρόσφατες μελέτες θεωρούν ότι κάποια από τα επαγγέλματα υψηλού κινδύνου για την πιθανή εκδήλωση του συνδρόμου είναι αυτά που έχουν σχέση με την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών όπως κοινωνικοί λειτουργοί, επαγγελματίες ψυχικής υγείας , με την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών και φαινομένων όπως πυροσβέστες , αστυνομικοί, πιλότοι , με τα επαγγέλματα παροχής ιατρικών υπηρεσιών όπως γιατροί, νοσηλευτές, με τα επαγγέλματα παροχής νομικών υπηρεσιών, με το χώρο του management και των επιχειρήσεων κ.α. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει το burnout σαν ένα σύνδρομο που οφείλεται σε χρόνιο εργασιακό άγχος το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς. Ειδικότερα το σύνδρομο αυτό δημιουργείται όταν το εργασιακό άγχος του ατόμου υπερβαίνει τα γνωστικά , φυσικά και συναισθηματικά του αποθέματα για να μπορέσει να διατηρήσει τις κατάλληλες ισορροπίες στο χώρο εργασίας. Πολλοί ταυτίζουν την επαγγελματική εξουθένωση με το εργασιακό άγχος . Οι δυο έννοιες μπορεί να έχουν κάποια συνάφεια μεταξύ τους, αλλά δεν ταυτίζονται γιατί το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης αποτελεί την αντίδραση του οργανισμού του ατόμου στο συσσωρευμένο εργασιακό άγχος με αποτέλεσμα η δυσλειτουργικότητα του στον εργασιακό χώρο να είναι έντονη και διαρκής.
Σύμφωνα με έρευνα του World Health Organization ( 2019) η εργασιακή εξουθένωση ορίζεται σαν ένα επαγγελματικό φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εξάντληση, αποστασιοποίηση από την δουλειά και μειωμένη απόδοση.
- Συναισθηματική εξάντληση. Το στοιχείο της εξουθένωσης αποτελεί το βασικό και ουσιώδες χαρακτηριστικό του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης . Το άτομο νιώθει ότι δεν έχει καθόλου ενέργεια , ότι είναι τελείως εξαντλημένο και ότι έχει στραγγίσει από συναισθηματικά και ψυχικά αποθέματα.
- Αποστασιοποίηση από την εργασία με αρνητική και κυνική στάση στον εργασιακό χώρο. Το άτομο εκδηλώνει μια αρνητική αποστασιοποιημένη συμπεριφορά τόσο απέναντι στους πελάτες που οφείλει να εξυπηρετήσει όσο και απέναντι στους συναδέρφους του. Δηλώσεις ενδεικτικές της αποστασιοποίησης που βιώνει είναι οι εξής : « δεν ενδιαφέρομαι για τη δουλειά μου ή για τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζομαι », « δεν νιώθω κανέναν ενθουσιασμό , καμία ενσυναίσθηση, οι άνθρωποι που καλούμαι να εξυπηρετήσω είναι πλέον ένα νούμερο για μένα».
- Μειωμένη επαγγελματική απόδοση και αρνητικά συναισθήματα σχετικά με την επαγγελματική ικανότητα. Το άτομο νιώθει ότι δεν έχει την επαγγελματική επάρκεια για να πετύχει τους εργασιακούς του στόχους και να είναι παραγωγικός στο εργασιακό του περιβάλλον.
Τύποι Burnout
Υπάρχουν τέσσερις κατηγορίες του συνδρόμου burn out οι οποίες έχουν διαφορετικά γενεσιουργά αίτια και διαφορετικά μοτίβα συμπεριφοράς.
- Overload Βurnout – Burnout λόγω υπερφόρτωσης. Αποτελεί τη πιο κοινή μορφή burnout και εμφανίζεται όταν ο εργαζόμενος υπερπροσπαθεί για να ανταπεξέλθει στις εξαιρετικά απαιτητικές εργασιακές συνθήκες ακόμα και εις βάρος της προσωπικής τους ζωής και των προσωπικών του αναγκών. Κυρίως παρατηρείται σε επαγγέλματα με υψηλό ανταγωνισμό ή σε άτομα που έχουν υψηλούς στόχους και χαρακτηρίζονται από τελειομανία τα οποία προκειμένου να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες τους και να χτίσουν μια πετυχημένη καριέρα μπορεί να εργάζονται με εξαντλητικούς ρυθμούς ακόμα και με κίνδυνο της υγείας τους. Συνήθως τα άτομα αυτά εκτονώνουν τη συναισθηματική τους δυσφορία σε άλλους κάνοντας παράπονα για το πόσο κουρασμένοι είναι ή πολλές φορές πιθανόν να εκδηλώνουν και ευερέθιστη συμπεριφορά.
- Under- Challenged Burnout – Burnout λόγω έλλειψης προκλήσεων. Εμφανίζεται σε άτομα που νιώθουν ανία και έχουν έλλειψη κινήτρου για το εργασιακό τους αντικείμενο. Πιστεύουν ότι δεν αξιοποιούνται ανάλογα με τα προσόντα τους με αποτέλεσμα να νιώθουν απογοήτευση και ματαίωση γιατί δεν βλέπουν προοπτικές εξέλιξης αντάξιες των ικανοτήτων τους. Τα άτομα που νιώθουν ότι τα καθήκοντα που τους έχουν ανατεθεί είναι ασήμαντα και μη παραγωγικά σταδιακά χάνουν τον ενθουσιασμό τους για τη δουλειά και γίνονται αργοί, αδιάφοροι, απαθείς.
- Neglect Burnout- Burnout λόγω παραμέλησης. Εμφανίζεται όταν το άτομο νιώθει ότι δεν έχει τις ικανότητες να ανταποκριθεί στις εργασιακές απαιτήσεις λόγω έλλειψης της κατάλληλης εκπαίδευσης , καθοδήγησης και υποστήριξης στο εργασιακό του περιβάλλον. Πιστεύει ότι δεν μπορεί να βρει λύσεις σε δύσκολες καταστάσεις με αποτέλεσμα να νιώθει απογοήτευση, ανικανότητα, ματαίωση και έτσι σταδιακά εκδηλώνει παθητικές και αδιάφορες συμπεριφορές όσον αφορά την διεκπεραίωση των εργασιακών του καθηκόντων.
- Misalignment Burnout- Burnout λόγω αναντιστοιχίας. Εμφανίζεται όταν υπάρχει ανακολουθία ανάμεσα στις αρχές της εταιρίας και στις προσωπικές αξίες του εργαζόμενου. Το άτομο θεωρεί την εργασία του μη δημιουργική με αποτέλεσμα να μην ικανοποιεί τις προσωπικές εργασιακές του φιλοδοξίες με αποτέλεσμα να νιώθει απογοήτευση και ματαίωση.
Συμπτώματα Burnout
Η συμπτωματολογία και τα χαρακτηριστικά του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης- burnout συμπεριλαμβάνουν ένα συνδυασμό συμπεριφορικών, συναισθηματικών και σωματικών αντιδράσεων.
- Συναισθηματικό επίπεδο. Το άτομο νιώθει συναισθηματικά εξαντλημένο , έχει μονίμως αρνητική διάθεση, διακατέχεται από συναισθήματα αποξένωσης και αποστασιοποίησης και από έλλειψη ενδιαφέροντος για οτιδήποτε συμβαίνει στον εργασιακό χώρο. Η αρνητική του διάθεση δεν αλλάζει ακόμα και όταν συμβαίνουν γεγονότα που υπό διαφορετικές συνθήκες θα του προκαλούσαν ευφορία και ενθουσιασμό. Η συναισθηματική εξάντληση πιθανόν να συνοδεύεται και από συμπτώματα πνευματικής κούρασης και σωματικής κόπωσης.
- Συμπεριφορικό επίπεδο. Το άτομο με σύνδρομο burnout χαρακτηρίζεται από έλλειψη διαύγειας και καθαρής σκέψης καθώς και από αδυναμία συγκέντρωσης σε ένα συγκεκριμένο εργασιακό πλάνο, με αποτέλεσμα να αποσπάται εύκολα , να ξεχνά πράγματα ή να παραλείπει σημαντικά στάδια της διαδικασίας. Η επαγγελματική αδιαφορία που τον κατέχει είναι πιθανόν να τον οδηγήσει στη διενέργεια σοβαρών σφαλμάτων κατά την εργασία του. Επίσης είναι πιθανόν σε ορισμένες περιπτώσεις να εκδηλώνει και προβλήματα συμπεριφοράς ή ευερεθιστότητας απέναντι στους συναδέρφους του χωρίς ιδιαίτερα σοβαρό λόγο.
- Σωματικό επίπεδο. Το άτομο διακατέχεται από : 1) υπερβολική κούραση σε σημείο εξάντλησης, 2) διαταραχές ύπνου, 3) σωματικούς πόνους όπως : πόνοι στο στομάχι, στο έντερο, πονοκέφαλοι, ταχυπαλμίες, καθώς και ψυχοσωματικά συμπτώματα.
Τα συμπτώματα του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης – burnout δεν συμβαίνουν μεμονωμένα αλλά συνυπάρχουν και αλληλοεπιδρούν το ένα με το άλλο. Για παράδειγμα η συναισθηματική εξάντληση και οι αυπνίες επιδρούν αρνητικά στη πνευματική διαύγεια του ατόμου με αποτέλεσμα να μη λειτουργεί αποτελεσματικά στην εργασία του και να κάνει πολλά λάθη τα οποία με τη σειρά τους οδηγούν σε στρεσσογόνες καταστάσεις και σε συναισθηματική εξάντληση. Το σύνδρομο burnout δεν εμφανίζεται ξαφνικά και απότομο όπως για παράδειγμα οι κρίσεις πανικού αλλά σταδιακά καθώς τα συμπτώματα που το χαρακτηρίζουν είναι χρόνια και καθημερινά. Εξάλλου ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ( WHO) ορίζει το burnout ως το σύνδρομο που προκύπτει όταν το « χρόνιο» εργασιακό άγχος δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς.
Θεωρίες σχετικά με την εμφάνιση και εξέλιξη του Συνδρόμου Επαγγελματικής Εξουθένωσης – Burnout
Διάφορες θεωρίες έχουν αναπτυχθεί προσπαθώντας να εξηγήσουν την εμφάνιση και την εξέλιξη του συνδρόμου burnout. Οι θεωρίες αυτές λειτουργούν συμπληρωματικά η μια με την άλλη και μας βοηθούν να αποκτήσουμε μια πιο σφαιρική εικόνα του συνδρόμου. Κάποιες από τις θεωρίες αυτές είναι οι εξής :
- Social Cognitive Theory– Κοινωνική Γνωστική Θεωρία. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό το άτομο αμφισβητεί την ικανότητα να διαχειριστεί με αποτελεσματικότητα και επιτυχία τα καθήκοντα που του έχουν ανατεθεί και αξιολογεί το αποτέλεσμα της εργασίας του αρνητικά θεωρώντας ότι είναι ατελές και αποτυχημένο. Η αμφισβήτηση της επαγγελματικής του επάρκειας είναι πιθανόν να οδηγήσει σταδιακά σε αποστασιοποίηση, σε εκδηλώσεις στοιχείων κυνικής συμπεριφοράς απέναντι στους συναδέρφους του ή και στους πελάτες που τυχόν εξυπηρετεί καθώς και σε συναισθηματική εξουθένωση.
- Social Exchange Theory – Θεωρία Κοινωνικής Ανταλλαγής. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή ο εργαζόμενος αισθάνεται ότι οι προσπάθειες του στον εργασιακό χώρο δεν έχουν τύχει της ανάλογης ανταπόκρισης από τους ανωτέρους τους. Θεωρεί ότι βιώνει μια μορφή αδικίας από τους προϊσταμένους του, από τους συναδέρφους του ή ακόμα και από το κοινό που εξυπηρετεί γιατί δεν έχει εισπράξει την επιβράβευση και την ανταμοιβή που του αξίζει για το αποτέλεσμα της εργασίας του. Για να διαχειριστεί το συναίσθημα αυτό, οδηγείται σε συμπεριφορές αποστασιοποίησης και κυνισμού που σταδιακά πιθανόν να οδηγούν σε αποτυχία επίτευξης των προσωπικών του στόχων.
- Organizational Theory– Οργανωτική Θεωρία. Η εμφάνιση του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης σύμφωνα με τη θεωρία αυτή είναι κυρίως το αποτέλεσμα της μη ύπαρξης επαγγελματικής αρμονίας μεταξύ του εργαζόμενου και του εργασιακού περιβάλλοντος του. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε ποικίλους λόγους όπως υπερβολικός φόρτος εργασίας χωρίς την ανάλογη αμοιβή, υπερβολική γραφειοκρατία, έλλειψη αυτονομίας όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων , έλλειψη επιβράβευσης είτε οικονομικής είτε ηθικής , ασάφεια ως προς τους εργασιακούς ρόλους, έλλειψη διαφάνειας και μεροληπτικές συμπεριφορές από τους προϊσταμένους. Όταν οι εργασιακές απαιτήσεις ξεπερνούν τα εργασιακά αποθέματα των ατόμων επέρχεται κούραση και εξουθένωση. Αν η δυσαρμονία αυτή διατηρηθεί για εύλογο χρονικό διάστημα η κούραση γίνεται χρόνια και σαν αποτέλεσμα επέρχεται επαγγελματική εξουθένωση.
- Structural Theory– Δομική Θεωρία. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή σημαντικό ρόλο για την ανάπτυξη η μη του συνδρόμου παίζει η δομή του εργασιακού περιβάλλοντος. Οι εργαζόμενοι νιώθουν αυτοπεποίθηση όταν έχουν ευκαιρίες για επιπλέον μάθηση όσον αφορά την ανάπτυξη καινούργιων δεξιοτήτων που θα βοηθήσουν στην επαγγελματική τους εξέλιξη και προαγωγή όταν νιώθουν ότι οι προϊστάμενοι και οι συνάδερφοι τους λειτουργούν υποστηρικτικά και τους καθοδηγούν και όταν έχουν όλα τα απαιτούμενα μέσα για την επιτυχή διεκπεραίωση του έργου που έχουν αναλάβει. Όταν δεν έχουν τα παραπάνω κατάλληλα εφόδια εξαντλούνται συναισθηματικά, έχουν μειωμένη απόδοση και εμφανίζουν στοιχεία αποπροσωποποίησης προκειμένου να αμυνθούν απέναντι σε ένα μη βοηθητικό εργασιακό περιβάλλον.
- Theory of Emotional Contagion – Θεωρία Συναισθηματικής Μετάδοσης. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή στους εργασιακούς χώρους υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ των εργαζομένων με αποτέλεσμα να επηρεάζονται εύκολα από τα συναισθήματα των συναδέρφων τους κυρίως τα αρνητικά. Για παράδειγμα αν κάποιοι εργαζόμενοι εμφανίζουν συμπτώματα burnout είναι πιθανόν κάποιοι από τους συναδέρφους τους λόγω της καθημερινής αλληλεπίδρασης να τα εμφανίσουν και οι ίδιοι. Η εμφάνιση του συνδρόμου burnout λόγω συναισθηματικής μετάδοσης παρατηρήθηκε κυρίως στα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας καθώς και στους εργαζόμενους στο χώρο της υγείας.
- Demands – Resources Theory – Θεωρία Εργασιακών Απαιτήσεων – Πόρων. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό δεν υπάρχει ισορροπία μεταξύ των εργασιακών απαιτήσεων και των εργασιακών πόρων που παρέχονται για την επίτευξη τους. Όταν οι εργασιακές συνθήκες είναι δύσκολες λόγω φόρτου εργασίας με πίεση χρόνου όσον αφορά τη διεκπεραίωση έργων υψηλών προδιαγραφών , όταν οι αρμοδιότητες δεν είναι οριοθετημένες και συγχρόνως όταν οι εργασιακοί πόροι είναι ανεπαρκείς τότε σταδιακά το άτομο πιθανόν να οδηγηθεί σε εξάντληση, επαγγελματική εξουθένωση καθώς και σε εκδήλωση του συνδρόμου burnout.
Αίτια Burnout
Σε γενικές γραμμές οι γενεσιουργικοί παράγοντες του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης μπορεί να συμπεριληφθούν σε δύο ευρείες κατηγορίες : 1) Οργανωτικοί – Εργασιακοί Παράγοντες οι οποίοι σχετίζονται με το εργασιακό περιβάλλον και 2) Προσωπικοί Παράγοντες οι οποίοι έχουν σχέση με την προσωπικότητα και τα ατομικά χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου. Αν και οι οργανωτικοί παράγοντες είναι οι πιο καθοριστικοί για την εμφάνιση του συνδρόμου κάποια ατομικά χαρακτηριστικά είναι πιθανόν να λειτουργήσουν είτε ενισχυτικά είτε αποτρεπτικά. Για παράδειγμα η έλλειψη αυτοπεποίθησης ενός ατόμου μπορεί να λειτουργήσει σωρευτικά με τις κακές οργανωτικές συνθήκες για την εμφάνιση του burnout ενώ σε αντίθεση χαρακτηριστικά όπως η ικανότητα του ατόμου να ανταποκρίνεται σε δύσκολες καταστάσεις μπορεί να επιβραδύνει τις αρνητικές συνέπειες των ελλιπών εργασιακών δομών για την εξέλιξη του συνδρόμου.
Οργανωτικοί – Εργασιακοί Παράγοντες
- Υπερβολικός Φόρτος Εργασίας. Ο υπερβολικός φόρτος εργασίας που απαιτεί αδιάκοπη προσπάθεια για να παραχθεί ένα άρτιο ποιοτικά και ποσοτικά εργασιακό αποτέλεσμα πιθανόν να έχει αρνητικές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία του ατόμου. Οι τυχόν αρνητικές συνέπειες είναι πιθανόν να ενεργοποιήσουν το σύνδρομο burnout καθώς και συμπεριφορές αποστασιοποίησης από το εργασιακό περιβάλλον που λειτουργούν σαν μηχανισμοί αυτοπροστασίας.
- Συναισθηματική εργασία. Στο επαγγελματικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι ο εργαζόμενος θα πρέπει να διαχειριστεί και να καταπνίξει τυχόν αρνητικά του συναισθήματα όπως θυμό, δυσαρέσκεια όσον αφορά το οργανωτικό πλαίσιο και τους στόχους εργασίας και να επιδείξει συναισθήματα διαφορετικά από αυτά που πραγματικά νιώθει όπως για παράδειγμα ψυχραιμία σε διαχείριση καταστάσεων ενώ αυτά που πραγματικά αισθάνεται είναι φόβος και άγχος. Μερικές μελέτες έχουν δείξει ότι υπάρχει θετική αλληλεπίδραση μεταξύ της συναισθηματικής εργασίας και του συνδρόμου burnout.
- Έλλειψη αυτονομίας και επιρροής στην εργασία. Όταν ο εργαζόμενος στερείται ελευθερία στην εργασία του με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αναλάβει πρωτοβουλίες για την καλύτερη εκτέλεση του έργου που του έχει ανατεθεί και όταν παράλληλά όλες οι προτάσεις του δεν εισακούονται και απορρίπτονται τότε η πιθανότητα ανάπτυξης του συνδρόμου burnout είναι εξαιρετικά υψηλές. Έρευνες έχουν δείξει ότι όσο περισσότερες αρμοδιότητες παρέχονται από τους εργοδότες στους εργαζόμενους τόσο περισσότερο ενδυναμώνονται με αποτέλεσμα η σχέση με το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης να είναι αντιστρόφως ανάλογη.
- Ασαφείς αρμοδιότητες και σύγκρουση ρόλων. Όταν ο εργαζόμενος δεν γνωρίζει επακριβώς τα εργασιακά του καθήκοντα και όταν του ανατίθενται έργα προς διεκπεραίωση τα οποία δεν είναι συμβατά μεταξύ τους με αποτέλεσμα να έχουν σύγκρουση ρόλων τότε οι πιθανότητες ενεργοποίησης του συνδρόμου είναι εξαιρετικά αυξημένες.
- Ανεπαρκής εποπτεία και αίσθημα αδικίας. Όταν οι εργαζόμενοι νιώθουν ότι η εποπτεία που τους ασκείται από τους ανωτέρους είναι ανεπαρκής και άδικη όταν για παράδειγμα εισπράττουν υπερβολικά αρνητική κριτική χωρίς να επιβραβεύονται οι θετικές προσπάθειες τους και τα επιτυχή επιτεύγματα τους τότε αυξάνονται οι πιθανότητες να εμφανίσουν σταδιακά τα χαρακτηριστικά του συνδρόμου burnout.
- Αίσθηση μειωμένης κοινωνικής υποστήριξης στο εργασιακό περιβάλλον. Όταν οι εργαζόμενοι καλούνται να αντιμετωπίσουν και να διαχειριστούν ένα τοξικό εργασιακό περιβάλλον λόγω της συμπεριφοράς των προϊσταμένων αλλά και των συναδέρφων τους με συνεχείς κόντρες και ίντριγκες τότε είναι πιθανόν να βιώσουν αισθήματα ματαίωσης, απομόνωσης και αποστασιοποίησης.
- Απρόβλεπτα άσχημα ωράρια εργασίας . Οι αντίξοες ώρες εργασίας όπως συνεχόμενες νυχτερινές βάρδιες ή υπερβολικές ώρες εργασίας πέραν των προβλεπόμενων από το παγκόσμιο οργανισμό υγείας δυσκολεύουν τους εργαζόμενους να ισορροπήσουν και να αφιερώσουν χρόνο τόσο για την οικογένεια τους όσο και για τις προσωπικές τους ανάγκες. Τα εξαντλητικά ωράρια εργασίας μειώνουν τη παραγωγικότητα , αυξάνουν τα ποσοστά άγχους καθώς και τις πιθανότητες επαγγελματικής εξουθένωσης.
Ατομικοί – Δημογραφικοί Παράγοντες
Η προσωπικότητα του κάθε ατόμου επηρεάζει το τρόπο που λειτουργεί στο εργασιακό του περιβάλλον καθώς και στο τρόπο που διαχειρίζεται τα προβλήματα που προκύπτουν από τα εργασιακά καθήκοντα που του έχουν ανατεθεί. Για παράδειγμα η εξωστρέφεια, η συνεργατικότητα, η ευσυνειδησία καθώς και η δημιουργικότητα δηλαδή η προθυμία του να δοκιμάζει καινούργιες τεχνικές και μεθόδους αποτελούν προστατευτικούς παράγοντες όσον αφορά τη δημιουργία του συνδρόμου burnout. Ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του ατόμου που έχει άμεση σχέση με την εξέλιξη του συνδρόμου είναι το locus of control – κέντρο ελέγχου. Ο όρος αυτός περιγράφει το πως αντιλαμβάνεται και πως διαχειρίζεται το άτομο τα γεγονότα που του συμβαίνουν. Διακρίνεται σε δυο κατηγορίες : 1) Internal Locus of Control– Εσωτερικό Κέντρο Ελέγχου , όταν υπάρχει η πεποίθηση ότι οι ικανότητες μας και οι επιλογές μας καθορίζουν τα γεγονότα της ζωής μας και 2) External Locus of Control– Εξωτερικό Κέντρο Ελέγχου , όταν υπάρχει η πεποίθηση ότι η τύχη και γενικά οι εξωτερικοί παράγοντες καθορίζουν τη ζωή μας. Όταν ο εργαζόμενος θεωρεί ότι οι εξωτερικοί παράγοντες καθορίζουν τα γεγονότα τόσο περισσότερες είναι οι πιθανότητες εμφάνισης του συνδρόμου ιδίως όταν έρχεται αντιμέτωπος με κρίσιμες καταστάσεις και πιστεύει ότι έχει ανύπαρκτες ή μικρές πιθανότητες ελέγχου.
Στοιχεία της προσωπικότητας του ατόμου που θεωρούνται επιβαρυντικοί παράγοντες είναι οι εξής : Η τελειομανία, οι υπερβολικά αυστηρές προσδοκίες, η έντονη ανταγωνιστικότητα, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η δυσκολία στην οριοθέτηση καθώς και η συναισθηματική εμπλοκή στο χώρο εργασίας κυρίως στο τομέα της εκπαιδευτικής κοινότητας και του κλάδου της φροντίδας υγείας.
Μερικά από τα δημογραφικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το σύνδρομο burnout είναι τα εξής :
- Ηλικία. Μελέτες έχουν δείξει ότι η σχέση μεταξύ ηλικίας και του συνδρόμου burnout είναι αντιστρόφως ανάλογη. Αυτό σημαίνει ότι το σύνδρομο burnout είναι περισσότερο συχνό μεταξύ των νεότερων εργαζομένων γιατί πιθανόν αναλαμβάνουν τη διαπεραίωση απαιτητικών και υψηλών στόχων εργασιακών προγραμμάτων χωρίς να έχουν αναπτύξει ακόμα τους κατάλληλους μηχανισμούς άμυνας για τη διαχείριση της συναισθηματικής πίεσης και του άγχους που βιώνουν.
- Φύλο. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι γυναίκες είναι περισσότερο επιρρεπής στο να βιώσουν burnout και κυρίως με τη μορφή της συναισθηματικής εξουθένωσης ίσως γιατί εκτός από τα εργασιακά τους καθήκοντα πρέπει να ανταπεξέλθουν και στις οικογενειακές τους υποχρεώσεις. Ο διττός αυτός ρόλος τους δημιουργεί δυσκολίες στο να ισορροπήσουν μεταξύ της προσωπικής και επαγγελματικής τους ζωής. Οι άντρες όταν εκδηλώσουν burnout το εκδηλώνουν με τη μορφή της αποπροσωποποίησης και αποξένωσης.
- Οικογενειακή κατάσταση. Οι εργαζόμενοι οι οποίοι είναι ελεύθεροι και κυρίως οι άντρες είναι περισσότερο ευάλωτοι στο να εμφανίσουν το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης σε σύγκριση με αυτούς που είναι παντρεμένοι ή δεσμευμένοι γιατί είναι πιθανόν το οικογενειακό περιβάλλον να λειτουργεί σαν ασπίδα , σαν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο απέναντι στις εργασιακές προκλήσεις.
Εκπαιδευτικό επίπεδο. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι οι εργαζόμενοι με ανώτερο μορφωτικό επίπεδο και υψηλό επίπεδο επαγγελματικής κατάρτισης έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν το σύνδρομο burnout από τους λιγότερο μορφωμένους και εκπαιδευμένους εργαζόμενους. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι τα άτομα αυτά αναλαμβάνουν εργασιακά καθήκοντα πιο απαιτητικά και υπεύθυνα με περισσότερες αρμοδιότητες και ευθύνες γεγονός που ανεβάζει τα επίπεδα στρες και άγχους με αποτέλεσμα να νιώθουν έντονη ψυχολογική πίεση ή ότι τα άτομα αυτά λόγω των προσόντων τους να έχουν περισσότερες προσδοκίες με αποτέλεσμα να νιώθουν δυσάρεστα όταν αυτές δεν υλοποιούνται.
Συνέπειες του Burnout
Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης- burnout έχει σαν αποτέλεσμα την εκδήλωση δυσάρεστων συνεπειών τόσο για τα άτομα που υποφέρουν όσο και για τους οργανισμούς στους οποίους απασχολούνται. Οι συνέπειες διακρίνονται σε ψυχολογικές, σωματικές και συμπεριφορικές.
- Ψυχολογικές συνέπειες. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις λόγω του συνδρόμου burnout παρατηρούνται τόσο σε γνωστικό όσο και σε συναισθηματικό επίπεδο. Διάφορες μελέτες έχουν δείξει ότι σχετίζεται με προβλήματα συγκέντρωσης και μνήμης με αδυναμία λήψης αποφάσεων, με μειωμένη ικανότητα προσαρμογής και διαχείρισης καταστάσεων, με άγχος, ανησυχία, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, προβλήματα ύπνου, ευερεθιστότητα καθώς και με υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και καπνού.
- Σωματικές συνέπειες. Άτομα που υποφέρουν από burnout είναι πιθανόν να εκδηλώσουν διάφορα προβλήματα υγείας όπως μυοσκελετικούς πόνους , γαστρικές διαταραχές, καρδιαγγειακά προβλήματα, πονοκεφάλους, αυξημένη ευαλωτότητα σε λοιμώξεις, αύξηση του επιπέδου κορτιζόλης στο αίμα καθώς και πιθανό παράγοντα κινδύνου για το διαβήτη τύπου δύο. Η συχνότητα και η ένταση με την οποία τα συμπτώματα αυτά εμφανίζονται σε κάθε άτομο δεν είναι ίδια ούτε εμφανίζονται όλα αυτά τα συμπτώματα σωρευτικά.
- Συμπεριφορικές συνέπειες. Επιπρόσθετα με τις ψυχολογικές και σωματικές συνέπειες το σύνδρομο burnout συνδέεται και με συμπεριφορικές αλλαγές όπως αισθήματα δυσαρέσκειας λόγω του εργασιακού περιβάλλοντος , μειωμένη εργασιακή οργανωσιακή δέσμευση , συχνές απουσίες από την εργασία, μειωμένη απόδοση καθώς και σκέψεις παραίτησης από την εργασία. Κάποιοι εργαζόμενοι με σύνδρομο burnout επιλέγουν να αφήσουν την εργασία τους ενώ άλλοι παραμένουν. Τα άτομα που παραμένουν μπορεί να εμφανίζονται καθημερινά στη δουλειά τους όμως ουσιαστικά δεν επιτελούν τα καθήκοντα τους λόγω προβλημάτων υγείας. Επιπλέον το σύνδρομο burnout πιθανόν να έχει ως συνέπεια την εκδήλωση προκλητικών και επιθετικών συμπεριφορών τόσο απέναντι στους συναδέρφους όσο και απέναντι στο κοινό που καλούνται να εξυπηρετήσουν.
Η ένταση και η εξέλιξη των συνεπειών του συνδρόμου burnout ( ψυχολογικές, σωματικές, συμπεριφορικές ) δεν είναι η ίδια σε όλες τις περιπτώσεις. Για το λόγο αυτό έχουν κατηγοριοποιηθεί τέσσερα επίπεδα burnout.
- Ήπιο. Στη περίπτωση αυτή εμφανίζονται κάποια σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλοι, πόνοι στη πλάτη και στη μέση, αίσθημα κούρασης καθώς και μειωμένη απόδοση.
- Μέτριο. Στο επίπεδο αυτό πιθανόν να εμφανίζονται προβλήματα ύπνου καθώς και αδυναμία προσοχής και συγκέντρωσης. Το άτομο πιθανόν να εκδηλώσει στοιχεία αποστασιοποίησης, ευερεθιστότητας, κυνισμού , έλλειψη ενδιαφέροντος και κινήτρου με αποτέλεσμα να νιώθει ενοχές, χαμηλή αυτοεκτίμηση και να διακατέχεται από το συναίσθημα της επαγγελματικής εξουθένωσης.
- Σοβαρό. Το άτομο απουσιάζει όλο και πιο συχνά από την εργασία του , αποφεύγει να αναλαμβάνει καθήκοντα, εμφανίζει στοιχεία αποπροσωποποίησης και είναι επιρρεπές στη χρήση ψυχοτρόπων ουσιών και αλκοόλ
- Εξαιρετικά Σοβαρό. Ο εργαζόμενος εκδηλώνει συμπεριφορές απομόνωσης , επιθετικότητας, παρουσιάζει καταθλιπτικά στοιχεία και ενίοτε αυτοκτονικές σκέψεις.
Διαχείριση- Αντιμετώπιση του Συνδρόμου Burnout
Το σύνδρομο Burnout είναι ένα φαινόμενο της σύγχρονης εποχής που επηρεάζει όχι μόνο τους εργαζόμενους αλλά και τους οργανισμούς τους οποίους απασχολούνται καθώς και το κοινωνικό σύνολο γενικότερα. Το κλειδί για την αποφυγή της εμφάνισης του συνδρόμου καθώς και για την έγκαιρη και αποτελεσματική αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του είναι η πρόληψη. Η προληπτική παρέμβαση θα πρέπει να έχει τρείς διαβαθμίσεις . Κατά το πρώτο στάδιο θα πρέπει να απευθύνεται σε όλους τους εργαζόμενους και θα πρέπει να έχει σαν στόχο τη μείωση ή την εξάλειψη των πιθανοτήτων για την εμφάνιση του συνδρόμου δημιουργώντας το κατάλληλο οργανωτικό πλαίσιο στον εργασιακό χώρο όπως ουσιαστική βοήθεια και στήριξη των εργαζομένων, κατάλληλη και επαρκή εκπαίδευση ώστε να είναι ικανοί να διαχειρίζονται τις απαιτητικές συνθήκες εργασίας, ανθρώπινο εργασιακό πλαίσιο όσον αφορά το ωράριο εργασίας, επιβράβευση των επιτευγμάτων των εργαζομένων από τα ανώτερα διευθυντικά στελέχη καθώς και ικανοποιητικές αμοιβές. Κατά το δεύτερο στάδιο η προληπτική παρέμβαση θα πρέπει να στοχεύει όχι σε όλους τους εργαζόμενους αλλά σε εκείνους που έχουν ήδη αρχίσει να εκδηλώνουν τα πρώτα συμπτώματα του συνδρόμου με σκοπό αυτά να περιοριστούν και να μην εξελιχθούν. Οι κατάλληλες παρεμβάσεις και οι στρατηγικές αντιμετώπισης στη περίπτωση αυτή θα πρέπει να απευθύνονται κυρίως στα άτομα σε συνδυασμό βεβαίως με τις κατάλληλες οργανωτικές αλλαγές. Το τρίτο στάδιο προληπτικής παρέμβασης αφορά τα άτομα που έχουν ήδη εκδηλώσει τα έντονα χαρακτηριστικά του συνδρόμου με στόχο να περιοριστούν όσο είναι δυνατόν οι πιο σοβαρές συνέπειες όπως για παράδειγμα προβλήματα υγείας ή ακόμα και αποχή από την εργασία. Οι προληπτικές παρεμβάσεις αφορούν είτε την οργανωτική δομή του εργασιακού πλαισίου είτε τα άτομα είτε τους εργαζόμενους.
Κάποιες από τις παρεμβάσεις που αφορούν την οργάνωση είναι οι εξής : Ανασχεδιασμός θέσεων εργασίας καθώς και αναδιάρθρωση των καθηκόντων των εργαζομένων αν κριθεί απαραίτητο, εργασιακές παρεμβάσεις και εφαρμογή καινοτόμων προγραμμάτων για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών, επιβράβευση των εργαζομένων από τους ανωτέρους όχι απαραίτητα με οικονομικό πρόσημο, κατάλληλη εκπαίδευση και ικανή καθοδήγηση από τα ανώτερα στελέχη καθώς και παροχή ιατρικής και ψυχολογικής υποστήριξης στους εργαζομένους κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Προληπτικές παρεμβάσεις που αφορούν τους εργαζομένους είναι : συστηματική φυσική άσκηση, ενίσχυση της ενσυνειδητότητας , ενίσχυση της αυτοεκτίμησης καθώς και ψυχολογική υποστήριξη αν το άτομο νιώσει ότι το έχει ανάγκη.
Είναι γεγονός ότι το σύνδρομο Burnout παρουσιάζει αυξητικές τάσεις και επηρεάζει όλο και περισσότερους εργαζόμενους. Τα άτομα που υποφέρουν νιώθουν εξάντληση και εξουθένωση όχι μόνο στο χώρο εργασίας αλλά και κατά τη διάρκεια της ημέρας. Στη πραγματικότητα όταν ξυπνούν τον πρωί η σκέψη και μόνο ότι θα πρέπει να πάνε στη δουλειά τους δημιουργεί αίσθημα εξάντλησης. Παρόλα αυτά το σύνδρομο Burnout δεν είναι ένα σύνδρομο μη διαχειρίσιμο. Υπάρχουν διαδικασίες πρόβλεψης καθώς και μέθοδοι αντιμετώπισης του συνδρόμου όταν εξελιχθεί. Όμως είναι σημαντικό να υπάρχει μια ολιστική αντιμετώπιση και να μη θεωρηθεί ότι οι μέθοδοι παρέμβασης θα πρέπει να περιοριστούν μόνο στα άτομα γιατί είναι καθοριστικό να επεκταθούν και στη βελτίωση των οργανωτικών δομών οι οποίες παίζουν σημαντικότατο ρόλο.
Βιβλιογραφία :
- Christina Maslach , Wilmar B. Schaufeli , Michael P. Leiter. ( 2001). JOB BURNOUT. Annual Review of Psychology Volume 52.
- John E. Kello, Joseph A. Allen.( 2022) .The Burned Out Physician. Managing the Stress and Reducing the Errors . Cambridge University Press.
- Melody Wilding ( 2022). 3 Types of Burnout, and How to Overcome Them. HARVARD BUSINESS REVIEW.
- Alexandra Ghita Ph. D. (2024). The 4 Types of Burnout. Understanding its mechanisms and how to overcome it enhances well-being. Psychology Today.
- Edu- Valsania, Ana Languia, Juan A Moriano. Burnout :A Review of Theory and Measurement .Int, J. Environ. Res. Public Health 2022, 19 (3) 1780
Εικόνα : Unsplash
Αντιγόνη Επιβατιανού
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
MSc in Counselling Studies , University of Edinburgh
Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία
Θεραπεία Σχημάτων